موزه ها از سرمایه های فرهنگی بشریت به شمار میروند و آستان قدس رضوی به عنوان مجموعه ای عظیم که پس از انقلاب اسلامی به مسائل فرهنگی با دیدی ویژه مینگرد، سعی در غنی نمودن این سرمایه ها نموده است. گسترش موزهها و ایجاد گنجینههای تخصصی از جمله این فعالیتهاست. در این راستا در آذر ماه 1385 و همزمان با فرخنده زادروز هشتمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت حضرت علی ابن موسی الرضا علیه آلاف التحیه و الثناء، موزه مردم شناسی آستان قدس رضوی به عنوان موزهای تخصصی در محل حمام مهدی قلی بیک (در سابق معروف به حمام شاه) که بنایی قدیمی و مربوط به دوران صفویه است افتتاح گردید، تا حمام که روزگاری به عنوان پدیدهای فرهنگی، در زندگی مردم نقش ایفا میکرده است اکنون نیز محلی برای پاسداشت آداب و رسوم، اعتقادات و سنن اجتماعی حاکم بر جامعه باشد و به نمایش برخی از اشیایی بپردازد که مشتاقان حضرت رضا (علیه السلام) با خلوص نیت به آستانش اهدا کردهاند.
موقعیت بنا
«حمام مهدی قلی بیک» (در سابق معروف به حمام شاه) در کنار «مقبره امیر ملکشاه» (مسجد شاه، مسجد هفتاد و دو تن) در ضلع بیرونی سر درب غربی صحن جامع حرم مطهر حضرت رضا (علیه السلام) قرار گرفته و از جهت دیگر، در خیابان اندرزگو (خسروی نو)، انتهای بازار بزرگ (بازار فرش فروشها) واقع شده است.
تاریخچه و معرفی بنا
حمام مهدی قلی بیک در سال 1027 ﻫ . ق به دستور مهدی قلی بیک، میرآخور (مسئول اصطبل شاهی) شاه عباس اول صفوی ساخته شد. همزمان با اتمام ساخت، این بنا وقف ساحت مقدس حضرت رضا (علیه السلام) گردید. این حمام به علت همجواری با مقبره امیر ملک شاه (مسجد شاه) و نیز نزدیک بودن به حرم مطهر، به نامهای «حمام شاه» و «حمام رضوی» نیز شهرت داشته و تا سال 1367 ﻫ . ش دایر بوده است، امام از حدود سال 1369 ﻫ . ش به تدریج به صورت متروکه در آمد. این بنا در تاریخ 2/5/1376 به شماره 1374 در فهرست بناهای تاریخی کشور ثبت شد و سرانجام در سال 1378 ﻫ . ش با دستور مقام منیع تولیت عظمای آستان قدس رضوی عملیات بازسازی آن آغاز گردید.
عملیات مرمت توسط معاونت حفظ و احیای سازمان میراث فرهنگی استان خراسان و با همکاری معاونت فنی و عمران موقوفات آستان قدس رضوی انجام گرفت و فضاهایی چون سردر، هشتی ورودی، سربینه (رختکن)، میاندر (هشتی ارتباطی بین دو فضای گرمخانه و سربینه)، خزینه، تون (گلخن یا آتشخانه) و چال حوض (استخر آب سرد) مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت و در نتیجه این امر، مساحت حمام به 960 متر مربع رسید. این بنا یکی از بزرگترین حمامهای ایران میباشد که ساختاری بسیار زیبا از حمامهای قدیمی را به نمایش میگذارد. محوطه ورودی حمام به وسیله یک پله و با انحنایی ملایم به هشتی کوچکی وصل میشود که پس از عبور از آن، با گردش به سمت است به سربینه وارد میشویم. در فضای سربینه هشت ستون سنگی به صورت هشت و نیم هشت، پوشش گنبدی را استوار نگه داشته است که با نصب یک گلجام (نورگیر) در گنبد، روشنایی سربینه تأمین شده است.
تزئینات سربینه
سربینه با تزئیناتی چون نقاشی و کاشیهای زیر رنگی مزین شده است. تزئینات نقاشی این قسمت 13 لایه است که قدیمی ترین لایه نقاشی آن، به دوره صفوی و جدیدترین لایه، به اواخر دوره قاجار (1343 ﻫ . ق) مربوط میباشد. لایه اخیر با موضوعاتی چون تصاویر پهلوانان، داستانهای شاهنامه، داستانها و افسانههای عامیانه و قدیمی رایج در بین مردم و صحنههایی از زندگی اجتماعی مردم و ماههای سال در معرض دید قرار دارد.
سربینه حمام دارای چهار غرفه است که سه غرفه آن برای تعویض لباس و قرار دادن البسه عامه مردم و یک غرفه به عنوان شاه نشین (که بزرگترین غرفه حمام نیز میباشد)، ویژه خوانین و اشراف مورد استفاده قرار میگرفته است. این غرفهها هم اکنون با تغییر کاربری حمام، به نمایش اشیایی با موضوعات زیر اختصاص یافته است:
- 1. غرفه شاه نشین: در این غرفه، نمونهای از اشیایی که خوانین یا متمولان هنگام آمدن به حمام با خود میآوردهاند به نمایش گذاشته شده است.
- 2. غرفه لوازم آرایش: این غرفه، ویژه نمونههایی از ابزار و وسایلی است که برای آرایش به کار میرفته است. قاب آینهها، جعبه آینه و جعبه لوازم آرایش، سرمهدان، عطردان، شانهها و ...
- 3. غرفه منسوجات: در گذشته برای نشستن در غرفههای سربینه حمامها، بر سطح غرفه، حصیری؛ و بر روی حصیر، هرکس به فراخور حال خود، قالیچه، لُنگ و قطیفه پهن مینمود. سوزنیهای ترمه، بقچه و جانمازی از جمله اشیایی است که در این غرفه به نمایش درآمده است.
- 4. غرفه پوشاک: در حمامها افراد با قومیتها و طبقات اجتماعی متفاوت، رفت و آمد داشتهاند و پوشاک از بارزترین مشخصههای فرهنگی و اجتماعی آنها به شمار میآید. غرفه پوشاک بیانگر بخشی از فرهنگ پوشش مردم است.
لباس و وسایل دراویش، لباس محلی مردم کلات، کت، کلاههای مختلف زنانه و مردانه، کفش، جوراب، چاقچور و چارق، جزء وسایل به نمایش درآمده در این غرفه میباشند.
علاوه بر غرفههای یاد شده، در حمامها جایگاهی برای استقرار صاحب گرمابه (گرمابهدار) در نظر میگرفتهاند که در این محل، وی ضمن محاسبه هزینه ارائه خدمات، لوازم مورد نیاز مراجعان مانند کیسه، لیف، صابون و ... را نیز تأمین مینموده است.
هشتی یا میاندر
بعد از سربینه (رختکن)، فضاییبه نام «هشتی» یا «میاندر» وجود دارد که ارتباط دهنده دو فضای سربینه و گرمخانه است. در وسط هشتی، حوض کوچکی به چشم میخورد که فرد، پای خود را پس از بیرون آمدن از گرمخانه، درون آب سرد آن میشسته و بعد وارد سربینه میشده است.
گرمخانه
پس از گذشتن از هشتی وارد گرمخانه میشویم که محل اصلی شستشوی تن و استحمام میباشد. فضای گرمخانه، مربع شکل و دارای چهار ستون در وسط است که پوشش گنبدی شکل سقف، مشتمل بر نورگیرها بر روی آنها قرار گرفته است. در اطراف گرمخانه، سه غرفه وجود دارد که برای نشستن و استحمام مورد استفاده قرار میگرفته است. در قسمت غربی گرمخانه، خزینه آب گرم حمام قرار داشته که سطح آن از کف گرمخانه بلندتر است. در کف خزینه آن، سه ظرف بزرگ مسی به نام «تیان» نصب شده که گرمای تولید شده در تون را به آب داخل خزینه منتقل مینموده و آب گرم مورد نیاز برای شستشو آماده میشده است.
در اتاق شمالی گرمخانه، فضایی کوچک به نام «نظافت خانه» (نورهکش خانه یا واجبیخانه) وجود دارد. دو اتاق در دو طرف خزینه آب گرم قرار گرفته که در یکی، حوضچههای تصفیه آب واقع بوده است و از اتاق دیگر، افرادی که معلول و یا به بیماریهای مسری مبتلا بودند برای استحمام استفاده میکردند و از طریق دریچه تعبیه شده در آن که به خزینه راه دارد، آب گرم مورد نیاز خود را از خزینه برمیداشتند، این اتاق به «خلوت یا خلوتگاه» معروف بوده است. در حال حاضر، از فضای گرمخانه برای نمایش برخی ابزار و لوازم استفاده میشود. از سه غرفه اطراف خزینه برای چیدن اشیاء با موضوعات زیر استفاده شده است:
1- غرفه وسایل حمام: در این غرفه سعی شده تا اشیای مرتبط با استحمام چیده شود؛ اشیایی چون: لگن و لگنچه، روشویه دان (جای سفیداب)، مشربه، سنگ پا، لیف، کیسه، صابون و ...
2- غرفه حنابندان: با توجه به اینکه «حنابندان» از رسوم معمول در حمامها بوده، غرفهای به نمایش اشیای آن چون: لگنچهها، زیرپایی مخصوص حنابندان، حنابند انگشت، سدر، حنا، روناس، کتیرا و... اختصاص یافته است.
3- غرفه روشناییها: این غرفه به وسایل روشنایی اختصاص دارد و در آن، اشیایی شامل پیه سوز، شمعدانها و پایه شمعدان، چهلچراغ، چراغهای لامپای تک فتیلهای و گردسوز و چراغهای نفتی دیگر به نمایش گذاشته شده است.
علاوه بر غرفه های ذکر شده فوق، فضای وسط گرمخانه نیز به محل برقراری نمایشگاههای موقت موزه اختصاص داده شده است و به مناسبتهای خاص، اشیای مورد نظر تهیه و به نمایش گذاشته میشوند. در داخل خزینه نیز وسایل برداشت آب از خزینه مانند دَلو، مَشربه و سطل به نمایش درآمده است.
تون (گلخن یا آتشخانه)
در پشت خزینه، فضای تون (گلخن یا آتشخانه) قرار دارد که محل بر افروختن آتش و منبع تأمین انرژی گرمایی حمام میباشد. شخصی که مسئول تون بوده، «تونتاب» نامیده میشده است. تونتاب پس از تهیه سوخت حمام (شامل هیزم، خار و خاشاک، فضولات حیوانی و هر چه قابل اشتعال باشد) آنها را درون کوره تون که دقیقاً زیر تینها قرار دارد میگذاشت و آتش را روشن مینمود. گرما و دود حاصل از سوخت تون، به وسیله انشعاباتی به نام «گربهرو» به بیرون منتقل میگردیده است. این انشعابات از تون شروع شده، در کف گرمخانه و سربینه ادامه داشته و به تعدادی دودکش در دیوارهای حمام ختم میگردیده و به این طریق، کف و دیوارهای حمام گرم میشده است.
چاله حوض
چاله حوض (استخر آب) برای شنا و آبتنی افراد پس از استحمام مورد استفاده قرار میگرفته است. در حال حاضر از این فضا و راهروهای جانبی آن، برای نمایش آثاری مانند موارد زیر استفاده شده است:
الف) عکسهای قدیمی از مشاغل سنتی
ب) عکسهای قدیمی حرم مطهر حضرت رضا (علیه السلام)
ج) سماورها، قهوهجوشها، قوریها و دیگر وسایل مرتبط با نوشیدن چای.
د) تابلوهای نقاشی قهوهخانهای اثر استادانی چون عباس بلوکی فر، حسین همدانی و حسن اسماعیلزاده.
بخش خدمات و تأسیسات
در کنار ساختار اصلی حمام، بخشهای جنبی دیگری از جمله اتاق اداری، تأسیسات و سرویسهای بهداشتی مورد نیاز کاربری جدید، مطابق با الگوهای سنتی ساخته و به فضای معماری حمام اضافه شده است.
نشانی: سردرب غربی صحن جامع رضوی، موزه مردم شناسی آستان قدس رضوی (حمام مهدی قلی بیک)
ساعات کار: از ساعت 8 الی 30/12
پنجشنبهها: از ساعت 8 الی 30/11
شماره تلفن مستقیم: 13- 2241012
شماره تلفنخانه: 2232004 (داخلی 244)
تهیه و تنظیم: معاونت امور موزهها
امور فنی: اداره روابط عمومی و امور بین الملل سازمان