موزه و موزه داری

آغاز: بزینه و أن یستعففن خیرٌ (نور: 60)،

انجام: هو معکم أین ما کنتم و ا[لله] (حدید: 4)،

خط: کوفی 16سطری،

تاریخ کتابت: قرن 3ق،

جنس، نوع و رنگ اوراق: پوست آهوی نباتی،

تعداد اوراق: 27 برگ،

ابعاد: 25 × 7/17 س.م.،

جلد: تیماج قهوهای روشن،

محل نمایش: موزه قرآن و نفایس آستان قدس رضوی

پایتخت این سلسله در سمرغند بوده .یکی از تزیینات معماری این دوره کاشیکاری معرق میباشد ، که نمونه آن در مسجد درب امام مشاهده میشود . از دیگر ویژگیهای این دوره ساخت بناهای عظیم بوده از جمله مسجد گوهرشاد که سبک آن چهارایوانیست و مسجد کبود تبریز و مسجد غیاثیه تبریز و مسجد خرگرد خواف است  .در این دوره استفاده از کاشی ابی و کبود و سنگ مرمر در بنا رواج پیدا میکند.

نقاشی تیموریان : مصور سازی کتاب در این دوره نیز رواج داشت از جمله مصور سازی نسخه های مختلفی از شاهنامه بود .از نقاشان معروف این دوره میتوان به جِنید بغدادی اشاره کرد . وی نخستین مینیاتوریستیست که بر روی اثر خود نام و امضا به یادگار گذاشته است . از نقاشان دیگر خلیل هراتیست که به مانی زمان خود معروف بوده .

از آثار مصور مهم دوره تیموری میتوان به شاهنامه بایسنقری و لیلی و مجنون و بوستان و گلستان سعدی اشاره نمود . یکی دیگر از کتب مصور این دوره ظفرنامه است که شامل فتوحات امیر تیمور پادشاه هرات است.در این دوره هنرمندان سبک و مکتب جدیدی تحت عنوان مکتب هرات ابداع کردند که مینیاتور این سبک با دوره های قبلی تفاوت فراوان داشت از جمله تفاوت هایی چون ترکیب بندی ، رنگ امیزی ، پرداخت و آرایش  نقوش گیاهی و شاخ و برگها

(کمال الدین بهزاد یکی از مینیاتوریست هاییست که خمسه نظامی و بوستان سعدی را مصورسازی نموده است)

ویژگیهای کاری کمال الدین بهزاد

ü      ستایش پردازی : ستایش طبیعت (ناتورالیسم)

ü      صراحت در بیان هنری :  شیوه رئال و دوری از سمبولیسم

صنایع دستی دوره تیموری:

1.       آثار فلزی تزیینی

2.       معرق سازی جلد کتاب 

هنرمندان نقاش دوره تیموری : آقامیرک – محمد هروی – سلطان محمد مصور – قاسمعلی چهره گشا

با حمله مغول به ایران این سلسله تشکیل شد و تحت تاثیر فرهنگ ایرانی قرار گرفته و به هنر علاقمند میشوند و پس از پذیرفتن دین اسلام خدمات فراوانی به هنر اسلامی میکنند .

معماری ایلخانیان : پلان چهارایوانی بعلاوه گنبد

برجسته ترین آثار معماری این دوره : 

v     مسجد علیشاه تبریز  یا ارگ علیشاه

v     گنبد سلطانیه در زنجان که مغبره سلطان محمد خدابنده یا الجایتو میباشد. از ویژگی های آن میتوان کتیبه های با خط کوفی را نام برد.

v     مساجد معروف این دوره چون مسجد جامع اردبیل و رضائیه

v     بناهای مذهبی مانند مدرسه امامی اصفهان ، مدرسه شمسیه ، مغبره غازان خان در تبریز

یکی از پایتخت های مهم ایلخانی تبریز و مراغه بوده که آثار معماری فراوانی از آنان در این محل به جای مانده

نقاشی ایلخانی: این هنر در این دوره تاثیر گرفته از چین میباشد . و قدیمیترین آثار به جا مانده نقاشی مینیاتور است  و دیگر جلوه نقاشی این دوره در مصورسازی کتابها نمایان است. مانند کتاب شاهنامه رموت

سفالگری ایلخانی: این هنر نیز در این دوره متاثر از هنر چین است و دارای نقوش گیاهی مانند گل نیلوفر و پرندگانی چون مرغ است که به گل و مزغ شهرت دارد .

فلزکاری ایلخانی: دارای ویژگیهایی از جمله :

v     مرصع کاری و پوشاندن سطح فلز از نقوش متعدد

v     ایجاد نقوش برجسته بر روی زمینه ساده

هنر نقاشی: این هنر در دوران بعد از اسلام بیشتر در تصویرسازی کتب مذهبی گسترش پیدا کرد مانند قرآن که بیشترین تذهیبها و تصویرسازی را دارد.

نقاشی کتاب: این هنر از قرن سوم هجری بین مسلمانان رونق گرفت و در این دوره مکتب بغداد بوجود آمد و به اوج شکوفایی رسید . نمونه هایی از این تصویرسازی ها را در کتب ادبی چون کلیله و دمنه نیز مشاهده میکنیم .

هنر دوره ساسانی هنری شاهانه است و از ویژگیهای آن شکوه و عظمت است که در هنر ساسانی دیده میشود . که در خدمت پادشاهان بود . بیشترین آثار مربوط به هنر ساسانی در زمینه معماریست

معروفترین آثار هنری معماری ساسانی:

ü      کاخ اردشیر اول : بنام قلعه دختر در فیروزآباد فارس

ü      کاخ سروستان : مربوط به بهرام گور

ü      کاخ تیسفون: یا ایوان مدائن

ü      کاخ بیشاپور : در شهر کازرون

ü      آتشکده فیروز اباد : دستور اردشیر بابکان ساخته شده و از دیگر آتشکده های مهم دوره ساسانی میتوان به آتشکده شهرهای کازرون ،نطنز و بیشاپور اشاره کرد.

پس از مرگ اسکندر در سال 323 ق.م امپراطوری که در شرق بنا نهاده بود بلافاصله فروپاشید . سلوکیان یکی از 3 جانشینان اسکندر بودند که در قسمت عظیمی از متصرفات امپراطوری هخامنشی حکمرانی میکردند. سلوکیان که یونانی بودند تلاش زیادی کردند تا متصرفات خود را در کسوت هلنی در آورند . اما با مقاومت های زیادی روبرو شدند . با قدرت جدید که در جبهه شرق ظهور یافته بود یعنی اشکانیان مواجه شدند.

از دوره های مهم تمدن ایران بوده و  تاریخ آغاز آن به 559 ق.م بازمیگردد و تا 330 ق.م ادامه دارد . آثار به جا مانده از این دوره بیشتر شامل کاخها و آرامگاه ها ومعابد  میشود .

هنر هخامنشی به دو دوره تقسیم میشود :

1.         دوره متقدم که شامل  دوران حکومت کورش کبیر تا قبل از داریوش اول است و منطقه پاسارگاد را در بر میگیرد .

2.         دوره متاخر که از زمان حکومت داریوش اول تا انقراض سلسله هخامنشی بوده و محدوده تخت جمشید را در بر میگیرد.

ایران باستان موقعیت خاص جغرافیایی فلات ایران تاثیر زیادی در پیشرفت تاریخ و هنر ایران باستان داشت. یکی از خصوصیات فلات ایران جاری بودن رودهای فراوان در آن بود و آبادانی و وجود آب یکی از عوامل مهمبوجود آمدن تمدنهاست .

نخستین ساکنان فلات ایران حدود 5000 ق.م در این مکان استقرار یافتند .و تا پیش از آن انسانها به صورت غارنشینی زندگی میکردند. کهنترین آثار کشف شده از ایران پیکره های سفالین در تپه سراب کرمانشاه است .

شروع دوره تاریخی آن از 3200 ق.م آغاز شده و به سه دوره تقسیم میشود .

1.         پادشاهی کهن

2.         پادشاهی میانه

3.         پادشاهی متاخر

دوره پادشاهی کهن:

که از 3200 تا 2130 ق .م ادامه دارد در این دوره مصریان به نوعی مقام فرعون را در حد یک مقام الهی میدانستند و به دنیای بعد از مرگ اعتقاد داشتند ، به همین دلیل هم اعتقاد داشتند جنازه مردگان بعد از مرگ ازبین نمیرود و اشیاء و دارائی های شخص را بعد از مرگ به همراه آب و غذا در مقبره مدفون میکردند و حتی  بررسی ها نشان میدهد گاهی همسر و خدمتکاران پادشاه را نیز به همراه وی مدفون نموده اند .  و جسد را نیز مومیایی میکردند تا به همراه روحش ادامه حیات دهد . یکی از پادشاهان دوران کهن مصر نارمر بوده و از آثار بدست آمده از آن دوران لوح نارمر است.

معماری مصری به نوعی در اهرام و مقبره ها و معابد متجلی شده است . مصریان باستان معتقد بودند که از زمان تولد انسان شخصیتی ماورایی به نام ((کا)) به وجود میاید و پس از مردن شخص ، کا  در جسد وی حلول میکند . از نظر معماری  مقبره ها را از سنگ و آجر و دیواره های پر شیب میساختند ،  یکی از آثار باستانی مهم مصر مقبره ها و اهرام است که مربوط به پادشاهان آن میباشد . این اهرام مربوط به 2000 تا 2700 سال ق.م است که مهمترین آنها اهرام ثلاثه است  که داخل آن پیکرهء مومیایی شده فرعون قرار داده شده – خوفو ، خفرع ، منکوره –  پیکره عظیم ابوالهول نیز یکی از مهمترین آثار هنری مصر است . 

یکی دیگر از گرایشات در مصر بعد از بحث معماری هنر مجسمه سازی است  مجسمه ها بنا به موقعیّت افراد از مواد مختلفی ساخته میشدند مانند پیکره سنگی فراعنه . از دیگر هنرهای مربوط به دوران پادشاهی کهن نقاشی است  و یکی از این مهمترین نقاشی ها تصویر واقع گرایانه از حیوانات مثلا تصویر  غازهای مِدُوم  است  .

دوره پادشاهی میانه:

از حدود 2204 تا 1567 ق.م  ، در این دوره فرعونهایی که به قدرت میرسند به نام (( آمنحتب  )) نامیده میشدند  و یکی از آثار این دوره مقبره های تخته سنگی است و بر روی این مقبره ها اقدام به کشیدن نقاشی دیواری مینمودند . و معروفترین این مقبره ها مربوط به منطقه بنی حسن است  ، آثار نقاشی هم از مهمترین آثار هنری این دوره است مانند اثر  غذا دادن به غزالها  در مجسمه سازی مهمترین آن مجسمه سردیس آمنحتب سوم  میباشد

دوره پادشاهی جدید  و متاخر :

از سال 1567 ق.م شروع میشود و تا تصخیر مصر توسط اسکندر در332 ق.م ادامه دارد که تا سال 1085 به دوره جدید و پس از آن به دوره متاخر معروف است . در این دوره هم ادامه معماری مصر در معابد خود را نشان میدهد . معابد با شکوهی که در دل صخره ها ساخته میشد . رود نیل یکی از عوامل مهم پیدایش تمدن مصر است . در معابد یک سری دالانهایی ایجاد میکردند و مردگان را در انجا دفن مینمودند . مهمترین و با شکوهترین معبد مربوط به ملکه ((حُتشِپ سوت )) و دیگری معبد سنگی رامسس دوم  است که اخرین فرعون بزرگ مصر است . یکی از ویژگیهای هنر این دوره  بزرگنمایی افراطی و اغراق امیز است ، مجسمه افراد را با اندازه های غیر واقعی میتراشیدند و در ورودی مقبره های سنگی هم مجسمه سردیس شخص را نصب مبکردند . مصریان نیز خدایگان مختلفی داشتند و برای انان مجسمه هایی میساختند و انها را عبادت میکردند .

 یکی از این معابد پرستشگاه معبد القصر  است . نقاشی دیواری در این دوره نیز فراوان مشاهده میشود که بیشتر مربوط به مقبره پادشاهان است دوره آخناتون که در ادامه همین دوره متاخر و پادشاهی جدید قرار دارد و محاسبه میشود . یکی از مسایلی که در این دوره به وجود آمد اضافه شدن خدایان  است در این دوره خدایی به نام افتاب را به وجود  میاورد و خود نیز به ان اعتقاد داشت  آتون خدای افتاب و معبدی نیز به نام آتون ایجاد میکند . دینهای قبلی نیز به نوعی به خدایان متفاوت اعتقاد داشتند وفراعنه نیز خود را خدا میدانستند . یکی دیگر از این خدایان خدای آمون بوده است . یکی از آثار به جا مانده از این دوران سردیس ملکه  نفرتیتی است ، و پیکرهء خود اخناتون به صورت یک سرستون در معبد آتون وجود دارد.

بیشتر ویژگیهای آنها اعتقاد به نوعی جادوگری  و سحر میباشد  و ساحران در دربار فراعنه و معابد ارج و قداست خاصی داشتند . هنر مصری به نوعی اشرافی بوده و در خدمت فراعنه و معابد و اشرافیت قرار داشت . و بیشتر این هنر حول محور پادشاه و اطرافیانش میگشته و ارتباط تنگاتنگی با دین داشت . در بیشتر نقاشی های مصری شخص را با تمام متعلقاتش نشان میدهند  و در تفکرات مذهبی و انها هنرشان موجودات تخیلی نیز وجود داشته . ویژگی خاص در مجسمه سازی و معاری مصر باستان بناهای عظیم و حجیم است .

یکی از تمدنهای کهن در شرق میباشد که سراسر نواحی واقع در میان دو رود دجله و فرات  را شامل میشود و مربوط به حدود4000 ق.م میباشد

از ویژگیها و تحولات در این منطقه میتوان اشاره به موارد زیر کرد:

1.         اختراع زبان و خط

2.         ایجاد کشاورزی منسجم و سازمان یافته

3.         حکومت و تدوین اولین قانون

4.         ابداع و اختراع ابزار ها و نوشتن ، اندازه گیری و محاسبه ، بافندگی، فلز کاری و سفالگری

5.         اختراع و پیشرفت در علم نجوم

6.         ساخت بناهای عظیم زیگورات

دوره پارینه سنگی

1.شامل 40000 تا 10000 ق.م میگردد

2.آمادگی بشر برای زندگی دسته جمعی

3.ساخت ابتدایی ترین ابزار ها توسط بشر

4.نقاشی ها و کنده کاری های بدست آمده بر دیوار و سقف غارها با استفاده از ابزار و وسایل ابتدایی بصورت انتزاعی

5.کشف آتش

6.قدیمی ترین آثار به جا مانده به حدود 20000 ق.م بازمیگردد : پیکره انسان در حال شکار ، کنده کاری های روی سنگ ، رقص و پایکوبی انسان ها و گله های چهارپایان

7.آثار کشف شده مربوط به تا 12000ق.م شامل:

غار فون دو گوم و غار لاسکو در فرانسه

8.هدف از ترسیم این نقوش جهت تزیین نبود و احتمالا به این دلیل بود که انسان برای آنها خواص جادویی قایل بود

9.ساخت مجسمه ها و پیکره های سنگی یکی از کارهای دیگر است که در این دوره انجام میشد و از آثار دیگر این دوره محسوب میشود . پیکره سنگی الهه باروری به نام ونوساز آن دوره به جا مانده.

دوره نو سنگی

1.از حدود 8000 ق.م شروع میشود

2.دوره ایست که انسان به تعقل رسیده و دنیای اطرافش را بهتر میشناسد

3.اختراع کشاورزی و اهلی کردن حیوانات وحشی  واستفاده از حیوانات در کارهای کشاورزی از ویژگی های این دوره است.

4.در این دوره سلاح ها و ابزار ها پیچیده تر و زیباتر و با دوامتر و کاربردیتر میشوند

5.صنعت سفالگری به صورت رنگی و منقوش شامل کوزه ، ظروف و پیاله و نیز پیکره های کوچک اندام و مهرهای چهارگوش برجسته  مربوط به ایندوره میباشد

6.آثار سفالگری این دوره را در بین النهرین و جنوب غربی ایران به هزاره هفتم ق.م و در مصر به هزاره پنجم ق.م و در اروپا به اواخر هزاره پنجم ق.م میتوان نسبت داد

7.از آثار به جا مانده مربوط به اواخر دوره نوسنگی اروپا  میتوان به :

   بقایای معماری معروف به مگالیتیک (درشت سنگی یاخرسنگی) در منطقه سالزبری انگلستان معروف به استون هنچ

8.انسانهای این دوره از طریق شکار امرار معاش مینمودند  و ساخت پناهگاه ها در این دوره با توجه به نیاز انسان شکل میگیرد.